Thị trường Mỹ siết chặt yêu cầu: Thủy sản Việt cần thích ứng ra sao?

Thủy sản Việt Nam trước bài toán sinh tồn tại Mỹ: Khi rào cản đè nặng rào cản

Thị trường Hoa Kỳ từ lâu đã nổi tiếng khắt khe đối với mặt hàng thủy sản Việt. Bên cạnh những gánh nặng kinh niên như thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp hay hàng loạt quy định nghiêm ngặt về tiêu chuẩn kỹ thuật, lao động và truy xuất nguồn gốc, ngành xuất khẩu này lại vừa hứng chịu thêm một đòn báng nghiêm trọng. Cơ hội tiếp cận thị trường Mỹ đang thu hẹp đáng kể sau động thái mới nhất từ Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR).

Áp lực thuế quan và thế khó chồng chất

Kết thúc cuộc điều tra theo Mục 301, USTR đã chốt quyết định không miễn trừ thuế cho hầu hết các mặt hàng thủy sản chủ lực của Việt Nam. Điều này đồng nghĩa với việc các sản phẩm như tôm, cá tra, cá ngừ, mực, bạch tuộc, cua, ghẹ… khi cập cảng Mỹ sẽ phải gánh thêm 12,5% thuế bổ sung, chồng trực tiếp lên thuế MFN và các khoản nghĩa vụ hiện hành theo từng mã HTSUS. Quy định đã chính thức vận hành từ ngày 24/7/2026 (giờ miền Đông Hoa Kỳ), chỉ đặc xá cho những chuyến hàng đã rời cảng và cập bến trước ngày 28/7.

Đáng chú ý, sắc thuế này tạo ra sự bất bình đẳng rõ rệt giữa các quốc gia xuất khẩu. Cùng là mặt hàng tôm, trong khi Việt Nam chịu mức 12,5% thì các đối thủ cạnh tranh gay gắt như Ấn Độ, Ecuador hay Indonesia chỉ dừng lại ở mức 10%. Khoảng chênh lệch 2,5% dường như nhỏ trên lý thuyết, nhưng ở một ngành công nghiệp có biên lợi nhuận mỏng như thủy sản, nó đủ sức khiến các nhà nhập khẩu lập tức dịch chuyển đơn hàng sang quốc gia khác. Đối với cá ngừ, Ecuador còn nắm ưu thế tuyệt đối khi được miễn thuế Mục 301 cho 4 dòng sản phẩm chiến lược.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản (VASEP), áp lực chi phí tăng cao sẽ buộc khách hàng Mỹ yêu cầu doanh nghiệp Việt Nam hạ giá bán, chia sẻ gánh nặng thuế hoặc tìm kiếm nguồn cung thay thế. Mối lo không dừng lại ở con số 12,5%, mà nằm ở việc chi phí thâm nhập thị trường bị dồn nén liên tục, nhất là khi USTR vẫn đang bỏ ngỏ kết luận cho hai cuộc điều tra Mục 301 khác về dư thừa năng lực sản xuất và sở hữu trí tuệ.

Mối đe dọa từ Dự luật Khôi phục thị trường nội địa 2026

Không chỉ dùng công cụ thuế quan, Mỹ đang siết chặt các điều kiện về tính minh bạch chuỗi cung ứng và phát triển bền vững. Việc đối mặt cùng lúc với hàng loạt công cụ phòng vệ thương mại đang bào mòn biên độ lợi nhuận và lợi thế cạnh tranh của Việt Nam.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất lại nằm ở Dự luật Khôi phục thị trường nội địa năm 2026 của Hoa Kỳ mà VASEP vừa báo cáo lên Bộ Công Thương:

1. Mặt hàng tôm: Dự luật đề xuất áp hạn ngạch tôm Việt Nam ở mức khoảng 58.900 tấn/năm. Lượng xuất khẩu vượt ngưỡng (thường dao động từ 5.000–8.000 tấn/năm theo dữ liệu USDA) sẽ bị giáng đòn thuế 40% giá trị, chưa kể các khoản thuế phòng vệ khác.

2. Mặt hàng cá tra: Tình hình còn tồi tệ hơn khi hạn ngạch phi lê cá da trơn đông lạnh bị khống chế ở mức 84.000 tấn/năm. Ngay trong hạn ngạch, sản phẩm này đã phải gánh mức thuế 50%, còn phần vượt hạn ngạch sẽ chịu mức thuế triệt hạ lên tới 200%. Điều này gần như dập tắt hoàn toàn khả năng cạnh tranh của mã sản phẩm HS 0304.62 (vốn chiếm tới trên 92-98% kim ngạch xuất khẩu cá tra sang Mỹ).

Giải pháp ứng phó và tái định vị chiến lược

Trước tình thế rào cản chồng rào cản , các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần lập tức rà soát lại mã HTSUS, thời điểm giao hàng và điều chỉnh điều khoản phân bổ nghĩa vụ thuế trong hợp đồng, đồng thời phối hợp chặt chẽ với các đơn vị tư vấn hải quan tại Mỹ để giảm thiểu rủi ro ngắn hạn.

Ở cấp độ vĩ mô, VASEP đã đề xuất Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Ngoại giao, Bộ Nông nghiệp & Môi trường đẩy mạnh ngoại giao chính phủ và nghị viện, làm việc trực tiếp với Quốc hội và các cơ quan hành pháp Mỹ nhằm đưa tôm và cá tra Việt Nam ra khỏi phạm vi áp dụng cơ chế hạn ngạch thuế quan.

Về chiến lược dài hạn, ngành thủy sản Việt Nam không thể chỉ bị động ứng phó. Bài toán giữ vững thị phần tại Mỹ đòi hỏi các doanh nghiệp phải chủ động chuyển mình: tập trung vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, tuân thủ tiêu chuẩn xanh – bền vững và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Khi cánh cửa vào Mỹ ngày một hẹp lại, năng lực tạo ra giá trị gia tăng khác biệt chính là chìa khóa duy nhất để thủy sản Việt Nam đứng vững.